Reisje langs de Rijn

William Turner en Edgar Reitz

Op mijn tripjes langs filmlocaties in de Hunsruck die de internationaal vermaarde cineast Edgar Reitz gebruikte voor zijn Heimattrilogie bezoek ik uiteraard ook Oberwesel, een lokatie die Heimat3 domineert.
Edgar Reitz koos voor de bouw ‘het Günderodehaus’, het nieuwe familiehuis van de Simons, een strategische plek hoog verheven boven de Rijn.
Het toeval wil dat ook William Turner, de bekende negentiende eeuwse Britse kunstschilder, exact op deze plek zijn schetsen maakte met uitzicht op de stad en de rivier. Schetsen die hij later in Londen uitwerkte tot prachtige aquarellen.
De schilder Turner en de filmer Reitz hebben zich blijkbaar beiden door het dal van Midden-Rijn laten inspireren. Een bijzondere ontdekking.

Hoe ik hier achterkwam? Dankzij de kunstenaar Armin Thommes, die het briljante idee had om een route uit te zetten langs alle plaatsen die William Turner op zijn eerste Rijnreis – vlak na het einde van de Napoleontische oorlogen – van 18-26 augustus augustus 1817 maakte.
De route doet 26 plaatsen langs de Rijn aan, van Koblenz naar Bingen.

Een winters feestje bij de onthulling van de 17de bronzen plakette op de William Turner Route: het Günderodehaus in Oberwesel met rechts-onder de aquarel van William Turner.

Dankzij de ronde bronzen bodem-plakketen  kan je letterlijk in de voetsporen van William Turner treden. Door de bijbehorende QRcode met je telefoon te activeren word je verbonden met de internetsite die speciaal ontworpen is om achtergronden te geven over de Rijnreis van William Turner en je tevens de bijpassende schets(-en) en de aquarel(-len) te laten zien die hij later in Londen maakte.
Deze prachtige multimediale website, ontworpen door  SCHUMACHER – Brand + Interaction Design is terecht vele malen in de (internationale) prijzen gevallen voor beste design. 

De beroemdste ‘Rijnschilder’

Joseph Mallord William Turner (1775-1851) was niet de eerste en zeker niet de laatste kunstenaar die onder de indruk raakte van deze machtige en mythische rivier. Hij is echter wel een van de beroemdste. Dankzij Turner’s  fotografisch oog en gevoel voor de dynamiek en het spel van licht en donker heeft hij ons talrijke kunstwerken nagelaten die nog steeds boeien en nu uit hun museale omgeving zijn gehaald en ‘teruggebracht’ naar de plekken waar ze ontstonden.

Turner maakte er een gewoonte van om jaarlijks – van juni tot september – het Europese continent te bereizen en dan ‘s winters in zijn woonplaats Londen zijn schetsen te verwerken tot een enorme hoeveelheid aquarellen en olieverfschilderijen.
Zijn schetsboeken dienden als dagboeken waarin hij alles optekende wat hij zou kunnen gebruiken voor zijn latere schilderijen. 

30 kilometer per dag

Turner was een sportieve wandelaar. Hij kon in zijn tijd nog geen gebruik maken van de spoorlijn die pas 30 jaar later langs de Rijn werd aangelegd. Hij moest dus wel wandelen en dat deed hij! Gemiddeld 30 kilometer per dag over paden die in de Napoleontische tijd waren aangelegd.

Zijn rugzak  was een soort buidel, aan beide uiteinden gesloten en met in het midden een rits. Dankzij een van zijn schetsboeken weten we had daarin met zich meedroeg:
‘1 reisgids, 3 overhemden, 1 nachthemd, een scheermes, een paparplu, een paar sokken, een wambuis (jas), een half dozijn potloden, 6 sjaals en een grote sjaal, een schilderdoos.’
Als deze opsomming van de inhoud van zijn reistas klopt dan wandelde Turner in ieder geval ‘licht’ en had hij waarschijnlijk een hoop geld op zak. 

Een Hollandse schilder als trendsetter

Een vroege voorganger van Turner en andere negentiende eeuwse Rijn-schilders, of beter gezegd de wegbereider en inspirator, was Herman Saftleven (1609-1685). Deze Hollandse schilder heeft met zijn fanatsielandschappen lange tijd het beeld van het Rijndal bepaald.
Het duurde vervolgens meer dan honderd jaar voordat een Duitse schilder, Christian Georg Schütz der Ältere (1718-1791) het motief weer oppakte en het uitwerkte tot een ideaal Rijnlandschap.
Zijn neef en petekind, Christian Georg Schütz (1758-1823) was echter de eerste die een geheel nieuw romantisch beeld ontwikkelde van de met duistere mythen en sagen beladen rivier.

Herman Saftleven

Rijnromantiek

De ongetemde Midden-Rijlandse natuur met zijn steile kliffen, hoge rotsen kasteelruïnes werd een esthetisch ideaal van een hele generatie kunstenaars. De Rijnromantiek was geboren: het dwepen van schilders, schrijvers (Clemens Brentano), musici (Richard Wagner) en in hun voetspoor de eerste massatoeristen met deze majesteitelijke rivier.
William Turner heeft tussen 1817 und 1844  vermoedelijk elf reizen gemaakt naar het dal van de Middenrijn en de zijvieren met als resultaat 22 schetsboeken en 120 aquarellen.
Persoonlijk vind ik zijn latere aquarellen interessanter omdat kleur, sfeer en licht hier beeldelementen op zich zijn geworden. Het topografische blijft wel behouden, maar verdwijnt steeds meer naar de achtergrond. Je zou bijna kunnen spreken van abstracte schilderingen.

Gezicht op Koblenz

Talrijke Britse kunstenaars, waaronder David Roberts, Clarkson Stanfield, Robert Batty en Henry Bright, traden in het spoor van Turner om de Rijn op hun manier vast te leggen op het schildersdoek. En met deze ‘massa-produktie’ veroorzaakten de kunstenaars een Rijn-hype in Groot Britannie, die leidde tot grote reis-en kooplust bij het ‘well to do deel’  van de Britse samenleving. De kunstenaars beantwoorden graag aan de toenemende vraag naar ansichtkaarten en boeken met afbeeldingen van de Rijn, waardoor er ook een uitgebreide Britse markt ontstond voor Rijnromantiek

Tekst van het populaire liedje dat in 1969 door Willy en Willeke Alberti op plaat werd gezet.

Of Edgar Reitz bewust in het voetspoor van William Turner getreden is weet ik niet.
Waarschijnlijk is hier ‘gewoon’ sprake van intuïtie van kunstbroeders door de eeuwen heen voor
‘de juiste plek’ . 

Het fenomeen van de Britse happy few die zich in de negentiende eeuw een reisje langs de Rijn kon veroorloven is in onze tijd uitgegroeid tot normaal volksvermaak met af en toe een adellijke uitzondering…

Het koninklijk echtpaar op een reisje over de Rijn in 2019
Lees verder