Van ijzergieterij naar kunstencentrum (1)

Een drieluik.
Wat je op een wandeling langs de Traunbeek in het Hochwald al niet tegenkomt. Gepland en ongepland. Op zoek naar restanten van een keltische Vluchtburcht. Die we trouwens (nog) niet gevonden hebben.

Wat ik in ieder geval graag wilde zien was een oude ijzergieterij in Abentheuer. Deze gieterij is deels verhuurd aan een aantal kunstenaars in de Hunsruck , die er een kunstencentrum van willen maken. Met behoud van de oorspronkelijke gebouwen om het historisch bewustzijn in de regio te prikkelen. Want dit is voor de Hunsrück één van de belangrijkste en oudste  plekken van de ijzerindustrie die eens aan velen werk verschafte en het landschap in het Hochwald een uniek gezicht gaf. 

De ijzergieterij in Abentheuer was van 1499 tot 1885 in bedrijf.
Iets bezijden de hoofdingang is aan de rechterkant – als je goed kijkt – nog een kleine heuvel te zien. Hier bevond zich vroeger de hoogoven van de ijzergieterij. Gebouwd in 1765, nadat het complex in 1763 in handen was gekomen van Johan Heinrich Stumm (inderdaad: familie van de beroemde orgelbouwer). De oven moet een hoogte gehad hebben van 6 tot 8 meter en is in 1940 afgebroken vanwege instortingsgevaar. De fundamenten van de voormalige ovenmuren zijn nog goed bewaard gebleven.
Er is in de Hunsrück nog een tweede hoogoven, gelegen in het Soonwald op het gebied van de voormalige Gräfenbacherhütte. Deze is echter niet geïntegreerd in een gebouw maar staat vrij. 

Meester Hans Eisenschmidt en zijn zoon Matthäus stonden in 1499 aan de wieg van de eerste ijzergieterij in de Hunsrück. Aan het begin van de 17de eeuw was de gieterij nog steeds in handen van de familie Eisenschmidt en maakten ze in hun ovens prachtig vaatwerk, waarmee ze ook naam en faam in het buitenland verwierven (volgens pastoor Friedrich Hellbach uit Wicknerodt die dit in 1605 noteeerde).

Verwoesting


De Dertigjarige oorlog (1618-1648) verwoeste de ijzergieterij van Abentheuer en in 1635 stierf Johan Eisenschmidt aan de pest.
Pas in 1672 diende zich een Waal aan, Jean Hujet, die de ijzergieterij weer opbouwde. Aan het einde van de 17de eeuw verscheen Remacle de Hauzeur op het toneel en hij maakte van Abentheuer hét centrum van zijn verschillende ondernemingen in het westen en het midden van de Hunsrück.

De adellijke Von Sponheims

Abentheuer lag op het grondgebied van het machtige adellijke geslacht Von Sponheim. Van hen kreeg hij het recht om naar behoefte houtskool te branden in de bossen. En bovendien kreeg hij het alleenrecht om rondom Birkenfeld (de stad vlakbij Abentheuer) alle soorten grondstoffen te winnen. Als tegenprestatie moest hij een tiende van zijn inkomsten afstaan aan de Von Sponheims. In 1701 kreeg hij toestemming om een hoogoven te bouwen.


Familie van de orgelbouwers

Pas in 1765 werd de hoogoven ook daadwerkelijk gebouwd. Johan Heinrich Stumm uit Asbach, een dorp in de buurt, was inmiddels voor een bedrag van 19.000 gulden eigenaar geworden van de ijzergieterij. Met de koop werden ook de rechten tot grondstofwinning en houtskoolverbranding overgedragen. Stumm heeft de ijzergieterij uitgebreid met diverse woonhuizen, landbouwschuren, een ijzer-versnijderij en een ijzer- opslagplaats. Na zijn dood in 1783 kwam het complex in handen van zijn vier zonen.

De eerste 15 jaar van de 19de eeuw had de ijzergieterij te kampen met grote moeilijkheden. De broers klaagden over te hoge belastingheffingen, hoge houtprijzen en uitgeputte ertsgroeven. In het westen van Duitsland ontstond ook een ijzerindustrie waar Abentheuer niet tegenop kon concurreren. 

In 1806 waagden de gebroeders Stumm de sprong naar de Saar en vestigden zich in Saarbrucken. Ze verwierven daar de ijzergieterijen van Neunkirchen en Brebach en de Smelterij bij Quierschied. De reden waarom ze Abentheuer verlieten was de betere kwaliteit van het ruwe ijzer en een gunstiger ligging aan de Saar.

De kleindochter van Johann Stumm

De verhoudingen tussen de familie Stumm en Abentheuer verbeterde na het einde van de Napoleontische oorlog. Het vorstendom Birkenfeld ging toen deel uit maken van het Groot Hertogdom Oldenburg. Een kleindochter van Johann Heinrich Stumm trouwde met de hoogste ambtenaar van de ijzerindustrie, Heinrich Bocking en in de jaren dertig van de negentiende eeuw lukte het de familie Böckingde ijzergieterij van Abentheurer te kopen en zo kwam deze indirect weer in handen van een nakoming van de eerste Stumm.

Uiteraard volgden aanpassingen en verbeteringen zodat ook Abentheuer de concurrentie weer aan kon. De erts kwam uit de groeven van Schwarzenbach, Reichenbach und Buhlenberg. De werkgelegenheid in het gebied ging met sprongen vooruit en rond 1860 waren meer dan 200 arbeiders werkzaam in de ijzergieterij. In de jaren tussen 1848 en 1871 werd met name munitie geprocudeerd voor de wapenindustrie. 

In rustiger tijden werden er wagenassen gemaakt, ovens en ovendecoraties, allerlei soorten vaatwerk , sierlijke rooktafels met passend servies en nog veel en veel meer dat over de hele wereld geexporteerd werd.

Het bedrijf moest na 1870 steeds verder inkrimpen als gevolg van de overgang in de ijzerindustrie van van houtskool op steenkool en koudvuur-bewerkingen op gietijzer. De productie werd aangepast en de eigenaren vestigden zich Saarbrucken waar zich een grote ijzerindustrie bevond, Sindsdien wachtte de oude ijzergieterij als doornroosje op een prins die haar wakker kuste.

Wordt vervolgd

Volgende keer vertel ik je over een bijzondere bron in het sprookjesbos van Borfink
en daarna over een oude NATO bunker met de naam Erwin.

Wil je zeker weten dat je de vervolgverhalen van dit drieluik over een wandeling langs de Traunbeek niet mist meld je dan aan als volger van mijn blog en je krijgt een mail in je brievenbus  zodra er een nieuw blog verschijnt. 

Een gedachte over “Van ijzergieterij naar kunstencentrum (1)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s