De Duitse Kerstman

Santa Claus is een Amerikaans fenomeen dat naar Europa is overgewaaid. In veel Europese landen gaat het feest van Sint Nicolaas vooraf aan de komst van Santa Claus. Het kinderfeest is vooral in Nederland tegenwoordig helaas zwaar belast met de zwarte pieten discussie.

Merry christmas card in red and white with german text and a san

De Duitsers hebben een soortgelijke figuur oor Zwarte Piet: Knecht Ruprecht (ook wel Ruppknecht, Knecht Nikolas, Nickel of Pelznickel genoemd) die in het Noorden en Midden van Duitsland zowel het hulpje van Sint Nicolaas was/is als – in de Kerstperiode  – van het Christuskind.

knecht2

‘Christkindl zit als kerstkind op een muilezel en bezoekt de mensen op kerstavond. Via het sleutelgat komt hij naar binnen en geeft de kinderen cadeautjes. Soms komt het kerstkindje in de gedaante van een engeltje voor. Knecht Ruprecht helpt hem met de cadeautjes.
Sinds de jaren negentig heeft Christkindl zwaar te lijden onder de concurrentie van de Kerstman.  Het zijn vooral Katholieke Duitsers die pleiten voor een terugkeer van de traditie van Christkindl.

knecht

Op 5 december, aan de vooravond van Sint Nicolaasdag (6 december), bezoekt Knecht Ruprecht samen met Sinterklaas de huizen. Knecht Ruprecht draagt meestal bruine of zwarte kleding. Hij heeft een baard en draagt een roe aan zijn gordel. Op zijn rug draagt hij een korf, waar geschenken in zitten (meestal mandarijnen, pinda’s, chocola en gemberkoek).

Pelznickel komt ook voor in Pennsylvania, meegenomen door immigranten uit de Palts, waartoe de Hunsruck behoort. Daar komt de figuur zo’n twee weken voor Kerst en weet hij alles van de kinderen. Ze worden afgeschrikt met de roe, maar krijgen geen klappen. Deze dreiging zorgt er wel voor dat de kinderen zich goed gedragen en dit gedrag wordt beloond als de kerstman met cadeautjes langskomt. De traditie van Pelznickel vind je ook terug in Newfoundland, enkele delen van Canada en in Santa Catarina (Brazilië).

krampuskrampus2

Er zijn meerdere soortgelijke figuren in Duitsland  met dezelfde functie:  de Schimmelreiter in het vroegere Oost-Pruisen, Bullerklas in Noord-Duitsland en BeëlzebubPelzebock of Hans Muff in Rheinland, Hans Trapp (Hans von Trotha) in de Elzas, Schmutzli in Deutschschweiz en Klausin de Allgäu. In Luxemburg wordt hij Housecker genoemd. In Beieren kent met Klaubauf of Klaubaufman. In Nederland en Vlaanderen Zwarte Piet en in Wallonië en Frankrijk is Père Fouettard de metgezel van Sinterklaas.

christkind2

Knecht Ruprecht is de negatieve tegenhanger van Sinterklaas of het Christuskind, hij dreigt of bestraft  stoute kinderen. In vroegere tijden werd Knecht Ruprecht in Duitsland soms afgebeeld als de figuur van de duivel, synoniem aan ‘Krampus’, een beestachtige demon uit de folklore van de Alpen-regio’s. Ook in de Alpenregio is Krampus de metgezel van Sint Nicolaas.

krampus4

Van oudsher vermommen jonge mannen zich in de eerste twee weken van december als de Krampus. Vooral op de avond van 5 december zwerven ze over de straten en jagen kinderen (en volwassenen) angst aan met roestige bellen en kettingen. Het idee hierachter is dat met de geluiden de kwade geesten die rond midwinter aanwezig zijn verjaagd worden.

In enkele plattelandsgebieden was het traditie dat de Krampus jonge vrouwen met een tuchtroede straft. Zo schrijft een auteur uit Steiermark in 1780:

In Oostenrijk was het vroeger gebruikelijk […] dat een van de kosters de Heilige Nicolaas uitbeeldde terwijl een andere zich schrikwekkend verkleedde als diens knecht; in deze kledij gingen ze vervolgens bij de huizen naar binnen, de kinderen die zich goed gedroegen kregen een cadeau, de stoute kinderen en jongge vrouwen kregen de knecht achter zich aan, die deed alsof hij hen wilde meenemen‘.

De huidige Krampus kostuums bestaan meestal uit rode houten maskers, de huid van een zwart schaap en hoorns. Jonge mannen in plattelandsgemeenschappen nemen  deel aan de Krampusevenementen; er gaat behoorlijk veel werk zitten in het maken van het kostuum. Het uiterlijk van Krampus kan per dorp verschillen; zo wordt in bepaalde regio’s het hoofd zwart geschminkt.

kramp

Er bestaan geen historische bronnen van voor de 16de eeuw, die de rituelen rondom de Krampus bevestigen. Ten tijde van de inquisitie was het verboden je te verkleden als duivel; hierop stond de doodstraf. Sinds het midden van de zeventiende eeuw voerden de kloosterscholen de Sinterklaastraditie weer in.

sinterklaas-kerstman

 

 

4 comments

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s